Trybunał Konstytucyjny 28 listopada br. wydał wyrok o sygn. akt K 17/19, w którym orzekł o niezgodności z Europejską Kartą Społeczną jednego z przepisów ustawy o Straży Granicznej (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1080 ze zm.).

Regulacja ta nie pozwala bowiem pogranicznikom uzyskać zwiększonej stawki rekompensaty pieniężnej za pracę w nadgodzinach. Co orzeczenie TK oznacza w praktyce dla funkcjonariuszy Straży Granicznej?
dr Marta Derlatka, adwokat specjalizująca się w sprawach konstytucyjnych, pełnomocnik Związku Zawodowego Funkcjonariuszy Straży Granicznej w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym / Materiały prasowe

Trybunał oceniał art. 37 ust. 3 ustawy o Straży Granicznej, który przewiduje, że za czas służby przekraczający normy czasu służby przysługuje wolne lub ekwiwalent pieniężny w wymiarze matematycznie równym temu przekroczeniu. TK uznał, że jest to niezgodne z art. 4 akapit 1 pkt 2 Europejskiej Karty Społecznej, który wymaga, by za prace w godzinach nadliczbowych przysługiwało więcej niż matematyczny ekwiwalent wynagrodzenia lub czas wolny również w zwiększonym wymiarze. Wyrok TK tworzy zatem po stronie ustawodawcy zobowiązanie do przyjęcia nowej regulacji, uwzględniającej wymaganie wynikające z EKS.

Ponadto rozstrzygnięcie trybunału otwiera drogę do postępowań odszkodowawczych od Skarbu Państwa za potencjalne delikty legislacyjne na podstawie art. 4171 par. 1 i 4 kodeksu cywilnego.

Wypłata rekompensat pieniężnych za czas służby przekraczający normę będzie się z pewnością wiązała z istotnymi wydatkami z budżetu państwa. Ich wysokość zależy od tego, ilu funkcjonariuszy zdecyduje się wystąpić z pozwami. Tutaj bardzo ważna jest inicjatywa samych zainteresowanych. Wypłaty nie będą bowiem dokonywane samoistnie. Trzeba też zauważyć, że analogiczne niekonstytucyjne regulacje są zawarte w art. 33 ust. 3 i 4 ustawy o policji oraz w art. 35 ust. 9, 10, 10b ustawy o Państwowej Straży Pożarnej. Ich podważenie będzie jednak wymagało od podmiotów mających legitymację do wystąpienia z wnioskiem do TK podjęcia konkretnych działań.

TK umorzył postępowanie w pozostałym zakresie, co odnosi się do wniosku o stwierdzenie niezgodności z EKS art. 37 ust. 3a ustawy o SG. Dlaczego?

Trybunał umorzył postępowanie, zwracając uwagę, że funkcjonariusze SG na stanowiskach kierowniczych lub samodzielnych otrzymują dodatek funkcyjny do uposażenia. Trzeba bowiem pamiętać, że art. 4 akapit 1 pkt 2 EKS dopuszcza ustawowe wprowadzenie wyjątków od zwiększonej stawki wynagrodzenia za prace w nadgodzinach. W tej kwestii Europejski Komitet Praw Społecznych zajmuje stanowisko, że obowiązek zwiększania stawki wynagrodzenia nie ma charakteru absolutnego i że są dopuszczalne wyjątki wobec osób zajmujących stanowiska kierownicze. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że wprawdzie nie jest prawnie związany opinią tego komitetu, ale ją podziela.

Czy zatem pogranicznicy, którzy są uprawnieni do dodatku funkcyjnego, będą pozbawieni również tej wyższej rekompensaty, o której orzekał trybunał?

Funkcjonariusze, którzy są uprawnieni do dodatku funkcyjnego, w związku z wyrokiem TK nie będą mieli możliwości występowania o rekompensatę za pracę w godzinach nadliczbowych. Zakłada się, że dostają już gratyfikację wynikającą z zajmowanego stanowiska, jak też że samodzielnie mogą regulować i dostosowywać czas pracy do wykonywanych zadań. ©℗

Rozmawiała Karolina Topolska