Nasz pracownik korzysta z urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w związku z przyjęciem dziecka na wychowanie jako rodzic zastępczy. Biologiczni rodzice dziecka odzyskali władzę rodzicielską nad dzieckiem, które ma zostać przekazane pod ich opiekę. Jakich formalności trzeba dokonać, aby zakończyć urlop pracownika?

Kodeks pracy przewiduje takie same uprawnienia dla rodziców biologicznych, jak dla tych, którzy przyjęli dziecko na wychowanie jako rodzice zastępczy (z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej) oraz rodzice adopcyjni. Rodzicom niebiologicznym przysługuje prawo do m.in. urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego. Od 1 lutego 2023 r. ustawodawca dokonał jednak pewnego rozróżnienia między rodzicami adopcyjnymi a zastępczymi. Otóż ci pierwsi mają prawo do urlopów związanych z rodzicielstwem, gdy przyjęli dziecko mające nie więcej niż 14 lat, a drudzy – gdy dziecko nie ukończyło 7 lat, a jeśli odroczono wobec niego obowiązek szkolny – 10 lat.

Istnieje jeszcze jedna różnica, która może powodować pewne wątpliwości prawne, tak jak w opisywanej przez czytelnika sytuacji. I tak w przypadku rodziny adopcyjnej prawo do urlopu powstanie, gdy rodzic wystąpi z wnioskiem o przysposobienie do sądu opiekuńczego, a dziecko zostanie przekazane mu pod opiekę. Rodzic zastępczy nie przysposabia dziecka, a dziecko zostaje umieszczone pod jego opieką na mocy odpowiedniego postanowienia sądu opiekuńczego, które musi zostać dołączone do wniosku o urlop (ewentualnie umowa między rodzicem a starostą). Jednak władza rodzicielska nad dzieckiem może zostać przywrócona rodzicom biologicznym, po czym przejmują oni opiekę nad dzieckiem od rodziców zastępczych. Przepisy nie dają jednak odpowiedzi wprost, jak zakończyć urlop takiego pracownika rodzica zastępczego.

Co wynika z przepisów

Zgodnie z art. 183 par. 1 kodeksu pracy pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, ma prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w wymiarze:

  • 20 tygodni – w przypadku przyjęcia jednego dziecka,
  • 31 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia dwojga dzieci,
  • 33 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia trojga dzieci,
  • 35 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia czworga dzieci,
  • 37 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia pięciorga i więcej dzieci,

– nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10. roku życia.

Zgodnie zaś z par. 4 pracownicy, którzy przyjęli dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem w wymiarze do:

  • 41 tygodni – w przypadku przyjęcia jednego dziecka,
  • 43 tygodni – w przypadku przyjęcie więcej niż jednego dziecka.

Jak wynika zaś z art. 29 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej, która w okresie ubezpieczenia chorobowego albo w okresie urlopu wychowawczego:

  • urodziła dziecko;
  • przyjęła na wychowanie dziecko w wieku do 14. roku życia i wystąpiła do sądu opiekuńczego w sprawie jego przysposobienia;
  • przyjęła na wychowanie w ramach rodziny zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, dziecko w wieku do 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego – do 10. roku życia.

Przy czym wymogi formalne udzielenia urlopów, z czym jest związana wypłata zasiłku macierzyńskiego, określa par. 17 rozporządzenia ministra rodziny i polityki społecznej z 8 maja 2023 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków. Zgodnie z jego par. 1 wniosek o udzielenie pracownikowi urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w przypadku przyjęcia na wychowanie dziecka jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, zawiera:

  • imię i nazwisko pracownika;
  • imię i nazwisko oraz datę urodzenia dziecka (dzieci) przyjętego na wychowanie albo przyjętego na wychowanie jako rodzina zastępcza, na które ma być udzielony urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego;
  • wskazanie okresu, na który ma być udzielony urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego.

Zgodnie zaś z par. 2 do wniosku dołącza się:

  • oświadczenie pracownika o dacie przyjęcia dziecka (dzieci) na wychowanie oraz albo kopię prawomocnego orzeczenia sądu opiekuńczego o umieszczeniu dziecka (dzieci) w rodzinie zastępczej albo kopię umowy cywilnoprawnej zawartej pomiędzy rodziną zastępczą a starostą;
  • kopię prawomocnej decyzji o odroczeniu obowiązku szkolnego, w przypadku gdy wniosek dotyczy dziecka, wobec którego podjęto taką decyzję.

Analogicznie do rozpoczęcia urlopu

Jak widać, przepisy nie dają odpowiedzi, w jaki sposób formalnie zakończyć taki urlop, gdy dziecko wraca pod opiekę rodziców biologicznych. O odpowiedź na to pytanie, jak w takiej sytuacji ma postąpić pracodawca, zwróciliśmy się do Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. A w odpowiedzi na nasze pytanie wyjaśniło, że należy zastosować przepisy analogiczne do rozpoczęcia takiego urlopu. Zatem przede wszystkim pracownik – rodzic zastępczy musi złożyć oświadczenie o zaprzestaniu sprawowania opieki nad dzieckiem. Jak podkreśla bowiem resort, prawo do urlopów związanych z rodzicielstwem jest ściśle związane ze sprawowaniem takiej opieki. MRiPS stwierdziło, że data przekazania dziecka przerywa/kończy korzystanie przez pracownika z tego urlopu, który powraca do pracy po uzgodnieniu tego faktu z pracodawcą. Powstaje jeszcze kwestia odpowiedniego postanowienia sądu opiekuńczego, na podstawie którego rodzic zastępczy przestał sprawować opiekę nad dzieckiem. Ze stanowiska resortu wynika, że pracodawca powinien otrzymać jego kopię. Pracownik powinien taką kopię przekazać, jednak jego nieprzekazanie nie może wpływać na długość trwania urlopu. ©℗

Stanowisko Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej z 26 lipca 2023 r. w sprawie zakończeniaurlopów związanych z macierzyństwem przez rodzica zastępczego

nieznane

DPG: Jak należy postąpić w następującej sytuacji: pracownik przyjął na wychowanie dziecko do lat 7, rozpoczął korzystanie z urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego. W tym czasie sąd wydał postanowienie o przywróceniu władzy rodzicielskiej nad dzieckiem jednemu z rodziców biologicznych i dziecko zostało mu przekazane. Czy w takim razie należy uznać, że urlop pracownika (rodzica zastępczego) kończy się z chwilą zakończenia pobytu dziecka w rodzinie zastępczej? Czy płatnikowi wystarczy oświadczenie pracownika w tej sprawie, bez składania kopii postanowienia sądu?

MRIPS: Stosownie do art. 183 kodeksu pracy pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, oraz pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka, ma prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w wymiarze określonym w tym przepisie.

Z treści powołanego przepisu wynika zatem zarówno warunek udzielenia, jak i przeznaczenie tego urlopu. Jest nim wychowywanie przyjętego dziecka, w tym sprawowanie nad nim opieki. W wyroku z 4 czerwca 2012 r. (sygn. akt I PK4/12, OSNP 2013/17-18/196) Sąd Najwyższy stwierdził, że „prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego ma pracownik faktycznie wychowujący dziecko, o którego przysposobienie wystąpił, niezależnie od tego, czy został formalnie ustanowiony opiekunem tego dziecka na czas trwania postępowania w sprawie o przysposobienie (art. 183 par. 1 k.p.). Pojęcie przyjęcia dziecka na wychowanie oznacza zatem faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, niezależnie od formalnego statusu jego opiekuna”.

Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego, o którym mowa w art. 183 k.p., jest odpowiednikiem urlopu macierzyńskiego przysługującego biologicznym rodzicom dziecka na podstawie art. 180 k.p. Należy zatem przyjąć, że celem urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego jest umożliwienie dziecku przyjętemu na wychowanie zaaklimatyzowania się w nowej rodzinie, a pracownikowi – stworzenie możliwości sprawowania stałej opieki nad dzieckiem oraz umożliwienie nawiązania się więzi rodzinnych, co ma miejsce w okresie tych pierwszych trudnych zarówno dla pracownika, jak i dla dziecka miesięcy.

Mając na uwadze powyższe, odnosząc się do sytuacji przedstawionej w zapytaniu DGP, jeżeli w trakcie udzielonego przez pracodawcę i realizowanego przez pracownika urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego pracownik ten zaprzestaje, ze względów obiektywnych, tu w następstwie decyzji sądu opiekuńczego, faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, to uzasadnionym wydaje się przyjęcie, iż data przekazania dziecka przerywa/kończy korzystanie przez pracownika z tego urlopu, który powraca do pracy po uzgodnieniu tego faktu z pracodawcą.

Mając na uwadze, iż urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego jest udzielany na wniosek, do którego są dołączane dokumenty wskazane w rozporządzeniu ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z 8 maja 2023 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków (Dz.U. z 2023 r. poz. poz. 937), to zasadnym wydaje się posługiwanie się analogicznymi rodzajowo dokumentami, z uwzględnieniem treści postanowienia sądu, przy dokumentowaniu sytuacji faktycznej i prawnej pracownika w związku z decyzją sądu w opisywanej sprawie.

Z przepisów par. 17 ust. 2 powołanego wyżej rozporządzenia wynika, iż do wniosku o udzielenie urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego składanego przez pracownika, który przyjął dziecko na wychowanie, dołącza się m.in. oświadczenie pracownika o dacie przyjęcia dziecka (dzieci) na wychowanie oraz kopię wniosku o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka (dzieci), zawierającego datę urodzenia dziecka (dzieci) z poświadczeniem sądu opiekuńczego o dacie wystąpienia do sądu, lub zaświadczenie sądu opiekuńczego o dacie wystąpienia do sądu o przysposobienie dziecka (dzieci), zawierające datę urodzenia dziecka (dzieci), albo kopię prawomocnego orzeczenia sądu opiekuńczego o umieszczeniu dziecka (dzieci) w rodzinie zastępczej, albo kopię umowy cywilnoprawnej zawartej pomiędzy rodziną zastępczą a starostą.

Organem ustawowo upoważnionym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania (stosowania) przepisów prawa pracy, ale również do udzielania zainteresowanym porad prawnych w tym zakresie, jest Państwowa Inspekcja Pracy i jej (właściwy ze względu na siedzibę pracodawcy inspektorat okręgowy). Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej nie jest uprawnione do ustalania powszechnie obowiązującej wykładni przepisów prawa oraz do analizowania i rozstrzygania konkretnych stanów faktycznych na gruncie ich stosowania. W związku z tym przedstawiane poglądy prawne nie są wiążące dla stron stosunku pracy, inspektorów pracy oraz sądów.

Natomiast rozstrzyganie ewentualnych sporów stron powstałych na gruncie stosowania przepisów prawa pracy należy do sądów pracy.