Przepisy kodeksu pracy nie wprowadzają generalnego zakazu zatrudniania członków rodziny ani w prywatnych przedsiębiorstwach, ani w jednostkach budżetowych.

Praktyka ta, chociaż może prowadzić do nadużyć, jest jednak co do zasady zgodna z prawem. Prywatny pracodawca zatrudniający rodzinę powinien jednak liczyć się z możliwością kontroli ze strony Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Inspektorzy ZUS mogą powziąć wątpliwość, czy zatrudnienie członka rodziny nie ma na celu wyłudzenia świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Jeżeli jednak w wyniku kontroli okaże się, że pracownik faktycznie wykonywał pracę i zatrudnienie nie było fikcyjne, ZUS nie może kwestionować takiej umowy.

Ograniczenia w samorządach

Swoboda doboru pracowników nie ma jednak zastosowania w samorządowych jednostkach organizacyjnych. Przepisy ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych wprowadzają w tym zakresie istotne ograniczenie.

Ustawa przewiduje zakaz zatrudniania w tej samej jednostce samorządowej członków najbliższej rodziny (art. 26 ustawy). Zakaz ten ma szerokie zastosowanie, bowiem obowiązuje wszystkich pracowników samorządowych.

We wszystkich jednostkach

Przepisy ustawy mają zastosowanie do pracowników zatrudnionych w jednostkach samorządu województwa (urzędy marszałkowskie), powiatu (starostwo) oraz gminy (urzędy gmin). Uregulowania te dotyczą zatem wszystkich szczebli samorządu terytorialnego. Istotne jest, że zakaz zatrudniania rodziny obowiązuje także pracowników zatrudnionych w jednostkach pomocniczych gmin, gminnych jednostkach i zakładach budżetowych oraz biurach jednostek administracyjnych samorządu. Od 1 stycznia 1999 r. prowadzenie szkół i placówek oświatowych stało się zadaniem jednostek samorządu terytorialnego zgodnie z przepisami ustawy z 25 lipca 1989 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty. W związku z tym większość pracowników administracji i obsługi szkół oraz innych placówek oświatowych stała się pracownikami samorządowymi.

Zasada ta nie dotyczy nauczycieli, bowiem w myśl art. 5d ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, przepisy o pracownikach samorządowych stosujemy tylko do osób niebędących nauczycielami.

Gminną jednostką budżetową jest przykładowo gimnazjum, bowiem zgodnie z treścią art. 5 ust. 5 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, zakładanie i prowadzenie gimnazjów należy do zadań własnych gminy. Dyrektor gimnazjum, jako kierownik gminnej jednostki organizacyjnej, jest pracodawcą w rozumieniu przepisów prawa pracy.

Zatrudniając pracowników administracyjnych w szkole, dyrektor ograniczony jest zakazem z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych. Zgodnie z powołanym przepisem małżonkowie oraz osoby pozostające ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia lub stosunku powinowactwa pierwszego stopnia i przysposobienia, opieki lub kurateli – nie mogą być zatrudnieni u pracodawców samorządowych, jeżeli powstałby między tymi osobami stosunek bezpośredniej podległości służbowej.

Stopień pokrewieństwa

Należy wyjaśnić, że pokrewieństwo to pochodzenie osób od wspólnego przodka, czyli więzy krwi. Oblicza się je w liniach i stopniach, przy czym krewnymi w linii prostej są osoby pochodzące jedna od drugiej. Istnieje linia wstępna i zstępna.

Wstępni to rodzice, dziadkowie, a zstępni to dzieci, wnuki. Z kolei krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, ale nie są spokrewnione w linii prostej, czyli rodzeństwo, kuzyni.

Natomiast powinowactwo to związek powstający między małżonkiem i krewnymi współmałżonka. Zakaz z art. 26 ustawy odnosi się zatem do małżonka, rodziców, dziadków, dzieci, wnuków, rodzeństwa i dzieci rodzeństwa, teściów i dzieci współmałżonka oraz osób pozostających w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli.