Trzy odrębne systemy emerytalno-rentowe – pracowniczy (ZUS), rolniczy (KRUS), służb mundurowych (MSWiA, MON) – rządzą się różnymi prawami. Każdy ma też bolączki. Najlepiej jest z systemem pracowniczym. Wprowadzona reforma daje nadzieję na jego wypłacalność, choć potrzeba jeszcze kilku bolesnych operacji. Na drugim biegunie jest system rolniczy, który można porównać do pacjenta w bardzo ciężkim stanie, funkcjonującego wyłącznie dzięki aparaturze podtrzymującej życie. System mundurowy wymaga gruntownej przebudowy.

Nasz drogi ZUS

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS), którym administruje ZUS, wciąż potrzebuje ogromnych dotacji. Najnowsza prognoza wskazuje, że jego manko wyniesie w latach 2011–2015 od 303 do 417 mld zł. To dlatego, że ze składek wpływa tam mniej pieniędzy niż FUS przeznacza na świadczenia. Potrzebuje więc dotacji z budżetu. W tym roku ma być rekordowa – wyniesie 38 mld zł. Oprócz tego FUS wyda 7,5 mld zł z Funduszu Rezerwy Demograficznej i pożyczy w bankach lub budżecie około 4 mld zł. Do tego dochodzi jeszcze 22,5 md zł z budżetu za refundację składek do OFE, ale te pieniądze nie są od razu konsumowane. Posłużą wypłacie emerytur z II filaru i zmniejszają zobowiązania FUS w przyszłości.

Z prognozy FUS wynika, że największy deficyt ma fundusz wypłacający emerytury – 232-297 mld zł. To głównie efekt polityki rządów, a nie starzenia ludności. Na przykład w 2005 roku (po demonstracjach górników i przed wyborami) i 2007 (też przed wyborami) rządzący podejmowali decyzję o wydłużaniu o kolejny rok przywilejów. W efekcie na wcześniejsze emerytury masowo odchodziły 55-letnie kobiety i 60-letni mężczyźni. Przekupywanie przywilejami nie jest nowością. Wcześniej w stanie wojennym rządy przyznały je wielkim grupom osób. Kolejna fala ucieczki na wcześniejsze emerytury i renty odbyła się w latach 90., gdy rządy traktowały je jako poduszkę bezpieczeństwa przed niezadowoleniem osób tracących pracę.

Przywileje ze składek

Sytuacja FUS wciąż jest więc trudna i to mimo wygaszenia od początku 2009 roku większości przywilejów. Nadal płacimy za te przyznane wcześniej. To nie koniec. Kosztowne są też wciąż obowiązujące. Emerytury górnicze kosztują np. rocznie FUS 8 mld zł ekstra. Nie bez znaczenia jest odkładana decyzja o zrównaniu wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn. Budżet będzie też musiał dopłacać do świadczeń kompensacyjnych nauczycieli czy prawie 300 tys. osób uprawnionych do emerytur pomostowych.

Jednak wprowadzona w 1999 roku reforma uzależnia ściśle wysokość świadczenia od poniesionego wkładu, dlatego finanse ZUS będą dążyć do równowagi. FUS odda, co wpłacił ubezpieczony. Co więcej, funkcjonowanie II filaru spowoduje, że zobowiązania ZUS będą maleć. Część emerytury, 40–50 proc., będzie pochodzić z OFE. Już obecnie jest tam zgromadzone prawie 200 mld zł.

– Przyznawanie przywilejów np. górnikom czy pomostówek powinno wiązać się z podniesieniem składek opłacanych przez ich firmy – wskazuje Paweł Pelc, ekspert ubezpieczeniowy.

Agnieszka Chłoń-Domińczak z SGH, członek Rady „DGP” wskazuje, że osoby należące do odrębnych systemów dostają znacznie więcej, niż włożyły.

– Tak jest np. w przypadku górników czy rolników. Dzieje się też tak, gdy świadczenia są finansowane z podatków, jak w przypadku służb mundurowych, sędziów czy prokuratorów – mówi. Rząd deklaruje wprowadzenie zmian w systemie pracowniczym. Jednak są tam aż trzy ośrodki, która mają inne wizje zmian. W planie konsolidacji finansów znalazły się propozycje podniesienia efektywności OFE (bez rewolucyjnych zmian) i deklaracje o rozpoczęciu debaty nad zrównaniem wieku emerytalnego.

Inną wizję ma Jolanta Fedak, minister pracy, popierana przez Ministerstwo Finansów. Chce m.in. obniżyć składkę do OFE z 7,3 proc. do 3 proc. Jest też przeciwniczką podnoszenia wieku emerytalnego. Do tego dochodzą jeszcze pomysły Rady Gospodarczej przy premierze. Chce, aby emerytury z OFE wypłacał ZUS bis. Nie wiadomo więc nawet, jakie plany ma rząd. Trudno jest więc powiedzieć, co w tej sprawie zrobi opozycja.