Ustawa emerytalna przewiduje możliwość uzyskania wcześniejszej emerytury dla osób, które przez wymagany przepisami okres były zatrudnione przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia, szczególnie uciążliwych lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Jest to emerytura z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przewidziana w art. 32 wspomnianej ustawy oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. nr 8, poz. 43 z późn. zm.). Rozporządzenie to jest aktem wykonawczym do ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, obowiązującej przed 1 stycznia 1999 r., ale zachowuje nadal swoją aktualność w zakresie niesprzecznym z obecną ustawą emerytalną.
Jakie prace uprawniają do emerytury
Należy wyraźnie podkreślić, że nie każda praca wykonywana w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych uprawnia do wcześniejszej emerytury. Przepisy przewidują ścisły katalog rodzajów takiej pracy, który został zawarty w załączniku do wspomnianego wcześniej rozporządzenia, a konkretnie w dwóch wykazach (w wykazie A i w wykazie B). Szczegółowo prezentujemy je w dalszej części naszego dodatku. W tym miejscu warto jedynie ogólnie wspomnieć, że chodzi o prace m.in. w górnictwie, w energetyce, w hutnictwie i przemyśle metalowym, w chemii, w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych, w leśnictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym, w przemyśle lekkim, w transporcie i łączności, w gospodarce komunalnej, w rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym, w przemyśle poligraficznym, w służbie zdrowia i opiece społecznej czy też na statkach żeglugi powietrznej lub w portach morskich. W przeszłości właściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych lub centralnego związku spółdzielczego w porozumieniu z ministrem pracy, płac i spraw socjalnych wydawali również (w formie uchwały lub zarządzenia) tzw. resortowe wykazy prac w szczególnych warunkach dla podległych im zakładów pracy. W odróżnieniu od wykazów zamieszczonych w rozporządzeniu zawarte tam były szczegółowe wykazy stanowisk pracy w ramach poszczególnych jej rodzajów. Przez bardzo długi okres wykazy te były decydującym wyznacznikiem co do zaliczenia określonej pracy do zatrudnienia wykonywanego w szczególnych warunkach w rozumieniu ustawy emerytalnej. Innymi słowy, jeśli konkretne stanowisko pracy, na którym określona osoba wykonywała zatrudnienie, nie było wymienione w żadnym z wykazów, ZUS odmawiał wcześniejszej emerytury. Sytuacja uległa pewnej zmianie po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r. (sygn. akt P 17/03, OTK-A 2004/6/57, Dz.U. z 2004 r. nr 144, poz. 1530). Trybunał orzekł wówczas niekonstytucyjność art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej, w zakresie, w jakim powoływał się on przy ustalaniu uprawnień do emerytury na resortowe wykazy stanowisk pracy w szczególnych warunkach. Wskutek tego wyroku ZUS uważa pracę za wykonywaną w szczególnych warunkach wówczas, gdy odpowiada ona rodzajowi zatrudnienia wymienionemu we wspomnianym rozporządzeniu, a pracodawca nie stosował w przeszłości resortowego wykazu prac w szczególnych warunkach. Jeśli natomiast taki wykaz stosował (albo też ciągle stosuje), ZUS nadal, w większości przypadków, wymaga, aby w świadectwie pracy potwierdzającym takie zatrudnienie pracodawca powoływał się na ten wykaz wraz ze wskazaniem konkretnego działu, pozycji i punktu w tym wykazie.
 PRZYKŁAD 1 Pan Janusz przez kilka lat pracował w szczególnych warunkach jako pracownik, a następnie założył własną działalność gospodarczą w tej samej branży i prowadzi ją do dzisiaj. Przy ustalaniu uprawnień do wcześniejszej emerytury ZUS nie zaliczy mu okresu prowadzenia tej działalności jako okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach.
Musi być stosunek pracy
Emerytura z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługuje tylko wtedy, gdy była ona wykonywana w ramach stosunku pracy lub stosunku służby. Jeśli więc określona osoba nie była zatrudniona przez odpowiedni okres, a pracowała w warunkach równie szkodliwych lub uciążliwych jak pracownik, ale np. na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło czy w ramach prowadzenia działalności gospodarczej, nie może ona nabyć z tytułu takiej pracy omawianej emerytury. Co więcej, ZUS uwzględnia przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze tylko te okresy, w których taka praca była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Tak więc osoba, która pracowała, nawet na podstawie stosunku pracy, ale np. na pół lub ćwierć etatu musi liczyć się z tym, że nie zostanie to jej wliczone do stażu pracy w szczególnych warunkach. Należy natomiast podkreślić, że uzyskanie emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w odróżnieniu od emerytury pracowniczej, nie jest uzależnione od jej wykonywania ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o przyznanie świadczenia. Co więcej, warunkiem nabycia uprawnień emerytalnych nie jest w tym przypadku również pozostawanie w tym czasie w jakimkolwiek stosunku pracy. Oznacza to, że nie ma przeszkód, aby prawo do tego świadczenia uzyskała osoba, która kiedyś była zatrudniona w szczególnych warunkach w ramach stosunku pracy przez wymagany okres, a ostatnio była ubezpieczona z innego tytułu (np. w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej).
Praca w prywatnej firmie
Przez wiele lat ZUS zaliczał do zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze tylko taką pracę, która była wykonywana u pracodawców stosujących wspomniane wykazy prac w szczególnych warunkach, a więc w państwowych lub spółdzielczych zakładach pracy. Nowelizacja ustawy emerytalnej z dnia 27 marca 2003 r. rozszerzyła krąg uprawnionych również na pracowników kontynuujących pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w podmiotach powstałych w wyniku przekształcenia wspomnianych zakładów pracy lub ich restrukturyzacji, a także na pracowników przejętych w trybie art. 231 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy od pracodawców stosujących wykazy prac w szczególnych warunkach. Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym już wcześniej wyroku z 14 czerwca 2004 r. orzekł również, że art. 32 ust. 4a ustawy emerytalnej wymieniający pracodawców, u których praca uprawnia do wcześniejszej emerytury, jest niezgodny z Konstytucją RP. Wyrok ten, wraz z datą jego ogłoszenia (24 czerwca 2004 r.) stworzył możliwość nabycia uprawnień do tego świadczenia dla pracowników zatrudnionych również u prywatnych pracodawców. Jeśli więc ZUS odmówił im kiedyś przyznania wcześniejszej emerytury ze względu na to, że praca nie była wykonywana w państwowym zakładzie pracy, mogą obecnie ponownie ubiegać się o to świadczenie.
 PRZYKŁAD 2 Pani Barbara pracowała na cały etat w przemyśle włókienniczym na stanowisku pracy wymienionym w odpowiednim wykazie resortowym przez 26 lat. Po ustaniu zatrudnienia założyła własną firmę, którą prowadziła aż do czasu zgłoszenia wniosku o wcześniejszą emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach. Mimo to, że ostatnim ubezpieczeniem przed wystąpieniem o to świadczenie było ubezpieczenie inne niż pracownicze, ZUS przyznał jej emeryturę.
Zatrudnieni przy pracach z wykazu A
W wykazie A wspomnianego wcześniej rozporządzenia zostały wymienione prace m.in. w górnictwie, energetyce, hutnictwie, budownictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym, przemyśle lekkim, w transporcie i łączności, przemyśle rolno-spożywczym, przemyśle poligraficznym czy też w służbie zdrowia i opiece społecznej. Poniżej prezentujemy szczegółowo rodzaje prac w szczególnych warunkach wymienione w tym wykazie. Aby przejść na wcześniejszą emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach, osoba zainteresowana musi być zatrudniona na stanowisku odpowiadającemu jednemu z rodzajów pracy wymienionych w tym wykazie przynajmniej przez 15 lat. Do okresów zatrudnienia przy pracach zawartych w wykazie A ZUS może również zaliczyć okresy pracy górniczej w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz okresy zatrudnienia na kolei w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin. Ponadto wliczeniu podlegają tu również okresy wykonywania prac zamieszczonych w wykazie B oraz okresy służby w charakterze funkcjonariusza pożarnictwa, Milicji Obywatelskiej (a obecnie Policji), organów bezpieczeństwa publicznego, Służby Więziennej oraz w charakterze żołnierza zawodowego.
Wykaz A i B
Nietrudno zauważyć, że fakt zaliczenia do okresu pracy wykonywanej na podstawie wykazu A prac zamieszczonych w wykazie B oznacza, że obowiązujące regulacje pozwalają przejść na omawianą emeryturę pracownikom zatrudnionym przy pracach z wykazu B albo na warunkach przewidzianych dla tego wykazu, albo też na tych samych warunkach, co pracownicy zatrudnieni przy pracach z wykazu A. Oprócz okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach osoba przechodząca na emeryturę z wykazu A musi również udowodnić ogólny staż ubezpieczeniowy. Bez względu na rodzaj wykonywanej pracy, zawsze jest to 20 lat zatrudnienia w przypadku kobiet oraz 25 lat w odniesieniu do mężczyzn. Wprawdzie przepisy używają tu pojęcia okres zatrudnienia, ale ZUS interpretuje to szerzej, zaliczając do stażu ubezpieczeniowego wszystkie okresy składkowe, okresy nieskładkowe (w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 uwzględnionych okresów nieskładkowych) oraz okresy uzupełniające (tzw. okresy rolne, jeśli do przyznania emerytury konieczne jest uzupełnienie nimi stażu ubezpieczeniowego). Ostatnim z warunków, których spełnienie konieczne jest do przyznania emerytury z tytułu prac w wykazie A, jest osiągnięcie odpowiedniego wieku emerytalnego. Wiek ten wynosi 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn.