Zasady wspólnej odpowiedzialności pracowników reguluje szczątkowo kodeks pracy, zaś w szerszym zakresie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (Dz.U. nr 143, poz. 663).

Podstawową przesłanką przyjęcia wspólnej odpowiedzialności jest zawarcie przez pracowników umowy z pracodawcą. Istotne jest, aby umowa była zawarta przez wszystkich pracowników sprawujących pieczę nad powierzonym mieniem. W przeciwnym przypadku umowa jest nieważna. Brak zgody któregokolwiek z pracowników powoduje, że zawarcie umowy nie może dojść do skutku.

W przypadku gdy skład pracowników sprawujących pieczę nad powierzonym mieniem ulegnie zmianie, konieczne jest zawarcie nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności. Niezawarcie nowej umowy uchyla wspólną odpowiedzialność za powierzone im mienie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 12 listopada 2003 r., I PK 551/02, OSNP 2004/20/348).

Zawarcie umowy o wspólnej odpowiedzialności jest ograniczone ze względu na kryterium liczby pracowników zatrudnionych przy powierzonym mieniu. Nie chodzi tu przy tym o wszystkie osoby zatrudnione w danym zakładzie pracy, lecz o osoby bezpośrednio zatrudnione w miejscu powierzenia mienia. Rozporządzenie zezwala na zawarcie takiej umowy, jeżeli liczba pracowników nie przekracza:

- przy pracy na jedną zmianę - 8 osób,

- przy pracy na dwie zmiany - 12 osób,

- przy pracy na trzy zmiany - 16 osób.

W niektórych zakładach pracy, w tym w zakładach usługowych oraz w sklepach samoobsługowych, liczba pracowników, którzy mogą potencjalnie być związani umową o wspólnym powierzeniu mienia, może osiągnąć nawet 24 osoby pracujące na jedną zmianę.

Pracownicy zawierający umowę o wspólnej odpowiedzialności powinni mieć do siebie zaufanie i powinni stanowić dobrany zespół ludzi. Bowiem celem zawarcia takiej umowy jest chęć ponoszenia zbiorowej odpowiedzialności na zasadach w niej określonych. We wspólnym interesie pracowników jest niedopuszczenie do powstania szkody w powierzonym mieniu.

Z powyższych powodów krąg innych pracowników, którzy nie są objęci wspólną odpowiedzialnością, a którzy mogą wykonywać pracę w miejscu powierzenia mienia, jest ograniczony.

Dopuszczenie do wykonywania pracy innych pracowników jest możliwe wyłącznie za zgodą pracowników objętych umową o wspólnej odpowiedzialności. Mogą to być jedynie osoby, które są wymienione w rozporządzeniu, między innymi osoby wykonujące czynności niezwiązane z dysponowaniem mieniem lub osoby wykonujące pracę dorywczo lub odbywające praktykę zawodową.

Jak odpowiadają pracownicy, którzy zawarli umowę o wspólnym powierzeniu mienia? Zasady ich odpowiedzialności są takie, jak pracowników, którym indywidualnie powierzono mienie. Różnica polega na tym, iż zakres ich odpowiedzialności jest ograniczony w umowie. Umowa wskazuje bowiem, w jakich częściach każdy z pracowników jest odpowiedzialny za szkodę. Odpowiedzialność ta doznaje pewnych wyłączeń. W razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części została spowodowana tylko przez niektórych pracowników, za całość szkody lub za stosowną jej część odpowiadają wyłącznie sprawcy szkody.

Ponadto pracownik nie ponosi odpowiedzialności w czasie swojej nieobecności, ale tylko w zakresie ustalonym w umowie. Pracodawca ma obowiązek ustalić z pracownikiem na piśmie okres, w ciągu którego nieobecność pracownika w pracy nie ma wpływu na jego zakres odpowiedzialności. W razie przedłużenia się nieobecności pracownika ponad okres ustalony w umowie, pracodawca ma obowiązek najpóźniej w ciągu siedmiu dni przystąpić do przeprowadzenia inwentaryzacji.

KATARZYNA DULEWICZ

radca prawny i partner CMS Cameron McKenna